Szkoła Żeglarstwa Szekla

Teoria żeglowania

Autor: Michał Chojnacki

Wiatr rzeczywisty, własny i pozorny

Wiatr to ruch powietrza.

Wiatr rzeczywisty – ruch powietrza względem powierzchni ziemi wywołany przez różnicę ciśnień i ukształtowanie terenu.

Wiatr własny – wiatr powstający na skutek ruchu ciała. Jeżeli powietrze nie porusza się względem powierzchni ziemi, a ciało się porusza, to ruch powietrza względem ciała nazywamy wiatrem własnym. Wieje on w kierunku przeciwnym do ruchu ciała i ma taką samą prędkość co poruszające się ciało.

Wiatr pozorny – wypadkowa sił wiatru rzeczywistego i własnego. Na ogół wieje bardziej od dziobu niż wiatr rzeczywisty. To on decyduje o ruchu jachtu. Jego siła i kierunek zmieniają się w zależności od prędkości jachtu i kursu względem wiatru. Inaczej ruch powietrza względem jachtu.

Kursy względem wiatru

Aby określić ustawienie jachtu względem wiatru, wprowadzono pojęcie kursu względem wiatru i halsu. Inne przydatne pojęcia to diametralna i trawers.

Hals – określa sposób, w jaki płynący pod żaglami jacht porusza się w stosunku do wiatru. O halsie decyduje ustawienie głównego żagla.

  1. Prawy hals jest wtedy, gdy wiatr wieje w prawą burtę (nawietrzną), a żagiel ustawiony jest na lewej burcie (zawietrznej).
  2. Lewy hals jest wtedy, gdy wiatr wieje w lewą burtę (nawietrzną), a żagiel ustawiony jest na prawej burcie (zawietrznej). 
  3. Diametralna – umowna linia łącząca dziób i rufę jachtu, położona w płaszczyźnie symetrii jednostki. 
  4. Trawers – jest to kierunek prostopadły do diametralnej jachtu.

Kurs względem wiatru – kąt zawarty między diametralną (linia symetrii wzdłużnej) jachtu, a kierunkiem wiatru. Przyjmuje on wielkości od 0-180 stopni z każdej burty. Zaczynając od dziobu rozróżniamy takie kursy jak:

  1. kąt graniczny – to takie ustawienie jachtu względem wiatru w którym żagle wybrane najmocniej jak się da nie będą pracowały i popychały jachtu do przodu. Dwa kąty graniczne tworzą pole martwe. Granicą konta granicznego jest kurs najostrzejszy w którym żagle jeszcze pracują;
  2. bejdewind – to kurs, na którym wiatr wieje pomiędzy kątem granicznym, a trawersem jachtu;
  3. półwiatr – to kurs, na którym wiatr wieje prostopadle do diametralnej czyli równolegle do trawersu;
  4. baksztag – to kurs, na którym wiatr wieje z kierunku pomiędzy rufą a trawersem jachtu;
  5. fordewind – to kurs, na którym wiatr wieje od rufy równolegle do diametralnej jachtu.

Siły działające na jacht żaglowy w ruchu

W związku z tym, że jacht podczas ruchu usytuowany jest w dwóch środowiskach, w powietrzu i w wodzie to działają na niego siły aerodynamiczna i hydrodynamiczna.

Powstawanie siły aerodynamicznej

Siła aerodynamiczna – to siła powstająca na żaglu w skutek działania wiatru. Strugi wiatru napotykając na żagiel dzielą się na dwie części: nawietrzną i zawietrzną. Po zawietrznej stronie żagla powstaje podciśnienie (spadek ciśnienia względem ciśnienia atmosferycznego), a po nawietrznej nadciśnienie (wzrost ciśnienia względem ciśnienia atmosferycznego). Występowanie podciśnienia i nadciśnienia wywołuje powstanie siły aerodynamicznej, skierowanej w przybliżeniu prostopadle do cięciwy żagla.

Rozkład siły aerodynamicznej

Siłę aerodynamiczną (TA) rozłożyć można na dwie podstawowe składowe: siłę ciągu (Fc) zawsze równoległą do diametralnej (jej zawdzięczamy ruch jachtu do przodu), siłę dryfu (Fp), tzw. siłę przechylającą, prostopadłą do osi kadłuba (jej konsekwencją jest przechył i dryf jachtu). Siła aerodynamiczna oraz jej rozkład na siłę ciągu i siłę przechylającą zmienia się w zależności od kursu jachtu względem wiatru, a tym samym od położenia cięciwy żagla względem diametralnej jachtu.

Rozumiejąc działanie siły aerodynamicznej możemy prawidłowo ustawić żagle. Prawidłowo, to znaczy tak, żeby siła ciągu była jak największa, a siła przechylająca jak najmniejsza.

Żagiel ustawiony równolegle do linii wiatru będzie łopotał i nie wytworzy się siła aerodynamiczna (rys. a), z kolei zbyt mocno wybrany żagiel będzie nas przechylał zamiast napędzać (rys. c). Żagle pracują najlepiej, kiedy są blisko granicy łopotu, ale jej nie przekraczają (rys. b).

Wielkość siły aerodynamicznej uzależniona jest od:

  1. prędkości i kierunku wiatru pozornego;
  2. powierzchni żagla;
  3. kąta natarcia wiatru;
  4. kształtu żagla;
  5. właściwości tkaniny żagla;
  6. kąta przechyłu.

Środek ożaglowania i jego wyznaczanie

Środek ożaglowania jest punktem, w którym jest zaczepiona wypadkowa siła (tzw. motoryczna) działająca na żagiel lub na zespół żagli. Środek ożaglowania dla żagla trójkątnego znajduje się w środku geometrycznym trójkąta, który leży w punkcie przecięcia się środkowych boków. Chcąc znaleźć środek ożaglowania zespołu żagli (np. dla jachtu typu slup) należy najpierw znaleźć środek każdego z żagli, a potem połączyć je odcinkiem SOŻf-SOŻg, do którego prostopadle wyprowadzamy z SOŻf i SOŻg dwie proste (jedna w dół druga w górę). Następ

nie dowolną jednostką długości, odpowiadającą 1 mżagla, od punktu SOŻf należy odłożyć odcinek równy powierzchni grota, a od punktu SOŻg należy odłożyć odcinek równy powierzchni foka. Końce tych odcinków łączy się prostą i w miejscu przecięcia się jej z odcinkiem SOŻf – SOŻg znajduje się środek ożaglowania SOŻfg.

Opory w środowisku wodnym

Ruch kadłuba, który odbywa się w wodzie jest hamowany przez opory towarzyszące temu ruchowi, wśród których można wyróżnić:

  1. opór tarcia wywołany jest przyleganiem cząsteczek wody do zanurzonej powierzchni kadłuba;
  2. opór falowy to wypiętrzanie wody w części dziobowej oraz rufowej, zależne jest od smukłości kadłuba;
  3. opór indukowany to niekorzystne zjawisko wyrównywania się ciśnienia po stronie nawietrznej płetwy mieczowej czy kadłuba jachtu balastowego.

Wypadkową wszystkich oporów jest siła hydrodynamiczna (TH), którą można rozłożyć na dwie składowe:

  1. opór hydrodynamiczny wzdłużny (R) działający równoległe do diametralnej jachtu, a przeciwstawiający się ruchowi jachtu do przodu;
  2. opór boczny (FB) działający prostopadle do osi symetrii, a przeciwdziałający dryfowi, powodujący przechył jachtu.

Środek bocznego oporu (SBO) – jest to punkt przyłożenia wypadkowej siły hydrodynamicznej (TH), która jest sumą wszystkich sił działających na część kadłuba zanurzoną w wodzie. Punkt ten znajduje się w środku geometrycznym przekroju podłużnego zanurzonych w wodzie części kadłuba. W czasie żeglugi na skutek tarcia kadłuba o wodę środek bocznego oporu przesuwa się do przodu, w zależności od kursu i prędkości jachtu.

Zrównoważenie żaglowe

Ze względu na wzajemne usytuowanie środka ożeglowania (SOŻ) i środka bocznego oporu (SBO) rozróżniamy jachty:

  1. zrównoważone – w których SOŻ leży w rzucie bocznym przed SBO o wartość wyprzedzenia żaglowego;
  2. nawietrzne – w których SBO jest bliżej dziobu niż SOŻ, mają one skłonność do samoistnego ostrzenia;
  3. zawietrzne – w których SOŻ jest bliżej dziobu niż SBO, jachty te mają tendencje do odpadania.

Przesuwanie środka ożaglowania i środka oporu bocznego względem siebie może powodować zawietrzność lub nawietrzność jachtu.

Zawietrzność jachtu możemy to uzyskać na kilka sposobów:

  1. stawiając lub wybierając żagle przednie (przesuwamy SOŻ);
  2. zrzucając lub refując żagle tylne (przesuwamy SOŻ);
  3. pochylając maszt w kierunku dziobu (przesuwamy SOŻ);
  4. przegłębiając rufę (przesuwamy SBO);
  5. podnosząc miecz do góry (przesuwamy SBO).

Nawietrzność jachtu uzyskujemy to w następujący sposób:

  1. stawiając lub wybierając żagle tylne (przesuwamy SOŻ);
  2. zrzucając lub refując żagle przednie (przesuwamy SOŻ);
  3. pochylając maszt w stronę rufy (przesuwamy SOŻ);
  4. przegłębiając dziób (przesuwamy SBO).

Ster i jego działanie

Na wychyloną płetwę sterową płynącego do przodu jachtu działa napór wody powodujący zmianę kierunku poruszania się jachtu. Napór wody na ster powoduje powstawanie siły hydrodynamicznej (F) skierowanej prostopadle do płetwy sterowej, której punktem zaczepienia jest środek geometryczny części zanurzonej steru. Siła ta rozkłada się na siłę skręcającą (Fs) i siłę hamującą (Fh). Wektor siły hamującej skierowany jest przeciwnie do kierunku ruchu, a siły skręcającej prostopadle do kierunku ruchu. Optymalny kont wychylenia płetwy jest w granicach 35-450. Nadmierne wychylenie płetwy sterowej powoduje znaczne zahamowanie jachtu przy bardzo powolnym skręcaniu. Zwrotność jachtu to zdolność do wykonywania skrętu o jak najmniejszym promieniu. Jacht jest tym zwrotniejszy im bardziej masa zanurzonej części kadłuba jest skupiona blisko osi obrotu jachtu.

Stateczność jachtu

Stateczność jachtu jest to zdolność powrotu jachtu do pozycji początkowej i zachowania równowagi. Jachty, a w szczególności jachty mieczowo – balastowe, które są szerokie i mają płaskie dna, utrzymują równowagę w wyniku jednoczesnego działania stateczności kształtu i ciężaru.

Stateczność kształtu

Tą stateczność mają zapewnioną przeważnie jachty mieczowe w których środek ciężkości (Sc) znajduje się nad środkiem wyporu (Sw). Gdy jacht się przechyla, położenie środka ciężkości nie ulega zmianie, a środek wyporu przesuwa się ze względu na to, że inna część kadłuba jest zanurzona w wodzie. Powoduje to powstawanie momentu prostującego Mp. W miarę wzrostu tego momentu zdolność powrotu jachtu do pozycji pionowej rośnie. Największy moment prostujący występuje przy kącie 30o-45o. Po przekroczeniu tego kąta moment prostujący maleje, aby przy kącie krytycznym (αK) (rysunek d) wynoszącym około 60-80osiągnąć wartość zerową. Tu kończy się stateczność poprzeczna dodatnia, a jacht wchodzi w stan równowagi chwiejnej. Jedynym sposobem aby uniknąć wywrotki w takiej sytuacji jest balastowanie, czyli przesunięcie środka ciężkości (rysunek e). Jacht mieczowy ma dużą stateczność początkową, a małą końcową.

Stateczność ciężaru

Ta stateczność jest na jachtach balastowych (kilowych), w których balast umieszczony w dolnej części kadłuba jachtu powoduje znaczne obniżenie środka ciężkości (Sc). Gdy jacht się przechyli środek wyporu przesunie się w bok od środka ciężkości i wtedy powstaje moment prostujący znacznie większy niż na jachtach o stateczności kształtu, który jest dodatni do 1200, czyli jacht z masztem i żaglami w wodzie jest w stanie z powrotem się podnieść bez ingerencji załogi.

Podstawowe stany ruchu jachtu

W zależności od prędkości żeglugi rozróżnia się trzy podstawowe stany ruchu jachtu:

1) pływanie wypornościowe – pływanie odbywa się przy małych prędkościach, jacht unosi się na powierzchni wody podtrzymywany wyłącznie przez siłę wyporu hydrostatycznego;

2) niby ślizg – kiedy jacht ma wystarczająco dużą prędkość zaczyna działać na niego siła wyporu dynamicznego która powoduje uniesienie się dziobu i przegłębienie rufy, kadłub lekko zaczyna wynurzać się z wody, działają wtedy siły wyporu hydrostatycznego i dynamicznego;

3) ślizg – jest to stan ruchu jachtu, przy którym kadłub niemal całkowicie wynurzony jest z wody i podtrzymywany wyłącznie przez siłę dynamiczną wyporu, w praktyce osiągalne jest to na małych jachtach regatowych o płaskim dnie i szerokim kadłubie.

Testy żeglarskie
Baza przykładowych pytań testowych na egzaminy żeglarskie i motorowodne. Tryb nauki i symulacja egzaminu. Wszystko bezpłatnie do Twojej dyspozycji online.
Szkolenia, rejsy, Obozy Żeglarskie i motorowodne

Oferta obozów żeglarskich, szkoleń, rejsów dla dorosłych, dzieci i młodzieży na Mazurach i Bałtyku. Szkolenia prowadzone przez naszą kadrę instruktorów. Szekla to: flota 40 jachtów, 100 najlepszych na rynku Instruktorów Żeglarstwa, ponad 30 terminów rocznie, ponad 6000 zdanych egzaminów. Nagroda Główna Polskiego Związku Żeglarskiego - Kryształowy Żagiel 2018 w kategorii "Edukator Żeglarstwa".

Przejdź do góry strony